Sagalassos geldt wereldwijd als modelopgraving


 
Met topvondsten als een enorm hoofd van keizer Hadrianus kan professor Marc Waelkens internationaal op veel belangstelling rekenen. Maar daar is het hem en zijn team niet om te doen bij de opgravingen in het Turkse Sagalassos. “Door interdisciplinair te werken kunnen we het dagelijkse leven reconstrueren en tienduizend jaar geschiedenis overspannen.”

De verloren Turkse stad Sagalassos ligt op een hoogte van 1.600 meter in een onherbergzaam en moeilijk toegankelijk gebied. Zo bleef ze beschermd tegen eigentijdse vijanden en latere plunderaars. De stadaanleg in terrassen beschermde de overblijfselen langs de rand van de bergflank door ze te bedekken met meters dikke afzetting ten gevolge van erosie. Eén van de best bewaarde sites ter wereld, vonden westerse geleerden die Sagalassos in de negentiende eeuw herontdekten. Toch geraakte de stad nadien nogmaals voor een eeuw in de vergetelheid.

Tot de Turkse overheid in de jaren tachtig startte met de ontsluiting van de ‘Turkse Riviera’, het zuidwesten van het land dat belangrijke toeristische troeven heeft. Daardoor werden nieuwe, goede wegen aangelegd in het Merendistrict, in de oudheid Pisidië genoemd, de regio waarin ook Sagalassos ligt. Het Britse Archeologisch Instituut in Ankara haastte zich na te gaan wat er ter plaatse precies bewaard gebleven was. Zo werd vanaf 1982 onder de leiding van de Britse historicus Stephen Mitchell begonnen met het Pisidia Project. De bedoeling was een algemene prospectie van de verschillende antieke steden van Pisidië, het opmeten en in kaart brengen van alle archeologische resten zichtbaar aan de oppervlakte.

“Als lid van deze ploeg bezocht ik Sagalassos voor het eerst in 1985. Het was liefde op het eerste gezicht. Hoewel ik al twintig jaar actief was in Turkije, maar onder andere ook in Syrië en Griekenland, had ik nog nooit een site gezien met zoveel potentieel”, vertelt de 61-jarige professor Marc Waelkens. “De Britten wilden het bij prospectie houden. Ik kreeg tot mijn eigen verbazing van Turkije de toelating om te graven en vanuit België, via projectwerving, de middelen om in Sagalassos met het archeologisch onderzoek te beginnen.”

Veelzeggende visresten

Geleidelijk groeide het project uit tot een Belgische onderneming, weliswaar in samenwerking met studenten en wetenschappers van tientallen nationaliteiten. Nu zijn er bijna tweehonderd mensen bij een campagne betrokken, die telkens 10 tot 12 miljoen euro kost. “Veel van mijn tijd gaat dan ook naar fondsenwerving”, verklaart Waelkens, die nog een laatste keer een FWO-project kan aanvragen voor hij met emeritaat gaat. “Er kan daar nog honderd jaar gegraven worden”, schat hij. “We hebben slechts 5 à 10 procent blootgelegd. Hopelijk neemt één van de medewerkers de fakkel van mij over.”

Onder die medewerkers bevinden zich naast archeologen ook cartografen, geologen, geomorfologen, antropologen, archeozoölogen, paleobotanici, conservators, ingenieurs en architecten. “Dankzij onze interdisciplinaire aanpak kennen we nu bepaalde aspecten van het dagelijkse leven tot in het detail”, meent Waelkens. “Voor de afgelopen tienduizend jaar hebben we de klimaatveranderingen, de wisselingen in vegetatie, fauna, nederzettingspatronen, de exploitatie van de aanwezige grondstoffen, evenals het dieet van de bevolking beschreven.”

Waelkens en zijn teamleden hebben veel aandacht voor pollen (stuifmeel) en voedselresten. Binnen de archeologie hebben ze pionierswerk verricht door DNA te halen uit visresten. “Zo hebben we ontdekt dat in Sagalassos vissen uit de Nijl werden ingevoerd.” Voorts werden nog nieuwe isotopentechnieken uitgewerkt om de herkomst van grondstoffen voor glasproductie en voor metallurgie te achterhalen. Recentelijk werden de mooiste en rijkste pollenprofielen van Voor-Azië aangeboord.

“In twintig jaar hebben we een tijdperk van tienduizend jaar beschreven waarover amper iets bekend was”, aldus Waelkens. Concreet werden op de site drie gebouwen gereconstrueerd en vijf fonteinen blootgelegd, waarvan één uit de late eerste eeuw voor Christus gerestaureerd werd en weer actief is. De twee andere monumenten zijn een tempelvormig eremonument uit de tijd van Keizer Augustus en een pronkfontein van 28 meter lang.

Trendsetters

De archeologen onder leiding van Waelkens hebben in Sagalassos enkele internationale topvondsten gedaan, die wereldwijd de media haalden. De bekendste was in 2007 de vondst van het hoofd van een vijf meter hoog beeld van de Romeinse keizer Hadrianus (117-138 n. Chr.), dat recent het pronkstuk vormde van een drukbezochte tentoonstelling over deze keizer in het British Museum in Londen.

Deze zomer nog kwamen in dezelfde galerij van de thermen de resten van drie andere beelden aan de oppervlakte: de kolossale voeten van keizer Antoninus Pius (138-161 n. Chr.), de voeten, één arm en het perfect bewaarde hoofd van zijn echtgenote keizerin Faustina de Oudere en ten slotte de nog rechtopstaande benen, de armen en het hoofd van keizer Marcus Aurelius (161-180 n. Chr.). Al deze beelden zijn opvallend fijn afgewerkt.

Belangrijker is dat Sagalassos internationaal geldt als een modelopgraving voor de klassieke archeologie, vindt Waelkens. “We willen de vondsten niet louter kunsthistorisch beschrijven, maar werken over de grenzen van de verschillende wetenschapsdomeinen heen. Die aandacht voor de kleinste resten is kenmerkend voor het prehistorisch onderzoek. Dat maakt ons trendsetters, zeker in Turkije waar toch zo’n 200 archeologische projecten lopen.”

Tot slot wordt ook nagedacht over het beheer van de site. “Hoe kunnen we de vindplaats aan het publiek presenteren? Hoe houden we het natuurgebied intact? Daarvoor werken we nauw samen met de Turkse lokale bevolking, door hen te informeren en actief te betrekken bij het project”, besluit Waelkens.

Voor zijn bijdrage aan de archeologie en de popularisering ervan werd Marc Waelkens in de adelstand verheven.

Professor Marc Waelkens geeft vier lezingen over de vondsten in Sagalassos: op 12 februari, 24 februari en 4 maart, telkens om 20u in Aula Pieter De Somer in Leuven en op donderdag 19 februari om 20u in Tongeren. De lezingen zijn gratis – reserveren kan op http://www.sagalassos.be of op (t) 016 32 48 62.